Οφείλω να το ομολογήσω : με εκνευρίζουν οι αρχαιοελληνικοί μύθοι! Δεν το κάνω από εθνομηδενισμό : στην δεκαπενταετή παραμονή μου στο εξωτερικό βαρέθηκα τις αναφορές στην νεο-Ελληνική πραγματικότητα πασπαλισμένες με ολίγον απο Απόλλωνα, Αφροδίτη, και Παρθενώνα. Η μοίρα όμως του ανθρωπίνου γένους είναι τραγική και όπως είπε ο Απ. Παύλος "οὐ γὰρ ὃ θέλω τοῦτο πράσσω, ἀλλ᾿ ὃ μισῶ τοῦτο ποιῶ."
Συλλογιζόμουνα λοιπόν με αφορμή την εθνική μας επέτειο την κατάσταση του νεο-Ελληνικού κράτους. Η καλύτερη αναλογία που μου ήρθε στο μυαλό είναι η μυθολογία για τη γέννηση του θεού Ηφαίστου: θεωρητικά ισάξιος με τα άλλα μέλη του πανθέου αλλά στην πράξη αποκρουστικός, απατημένος και αδύναμος να σταθεί στα πόδια του λόγω της χωλότητας του.
Συλλογιζόμουνα λοιπόν με αφορμή την εθνική μας επέτειο την κατάσταση του νεο-Ελληνικού κράτους. Η καλύτερη αναλογία που μου ήρθε στο μυαλό είναι η μυθολογία για τη γέννηση του θεού Ηφαίστου: θεωρητικά ισάξιος με τα άλλα μέλη του πανθέου αλλά στην πράξη αποκρουστικός, απατημένος και αδύναμος να σταθεί στα πόδια του λόγω της χωλότητας του.
Δεν νομίζω ότι υπάρχει κανείς που να διαφωνεί με τις παραπάνω διαπιστώσεις. Αντίθετα όμως με τις μυθολογικές δοξασίες η ιστορική πραγματικότητα δεν είναι ούτε χαριτωμένη και ακόμα περισσότερο δεν είναι αναπόφευκτη. Το πώς φτάσαμε σε αυτή την κατάσταση μας διηγείται με εξαιρετική ενάργεια η κορυφαία σύγχρονη Ελληνίδα λογοτέχνις Α. Κακούρη στο βιβλίο της "1821, η αρχή που δεν ολοκληρώθηκε".
Το βιβλίο είναι γραμμένο απλά, φαινομενικά απευθύνεται σε παιδιά, αλλά κατ' ουδένα τρόπο δεν μπορεί να χαρακτηριστεί απλοϊκό. Αντίθετα, η συγγραφέας επιτυγχάνει με γλώσσα προσιτή, στερημένη περιττών ακαδημαϊσμών, να περιγράψει συνοπτικά τη κατάσταση του Ελληνισμού κατά την εποχή της Παλιγγενεσίας. Ευτυχώς όμως το βιβλίο δεν εξαντλείται σε μια απλή εξιστόρηση των γεγονότων. Ο προσεκτικός αναγνώστης θα μπορέσει να εξάξει ψήγματα στρατηγικής σκέψης πάντοτε επίκαιρα για την αξιολόγηση της ιστορικής συγκυρίας. Σταχυολογώ την ανάδειξη της παγίως ανταγωνιστικής σχέσης μεταξύ Ελλάδος και Αγγλίας ως δύο εθνών της θάλασσας που κορυφώθηκε 150 χρόνια αργότερα με τα τραγικά γεγονότα του Κυπριακού. Ιδιαίτερα όμως ξεχωρίζει η ανάλυση της εξέλιξης του αγώνα ως απότοκος των επιχειρήσεων για τον έλεγχο των οδών που οδηγούσαν στην καρδιά της επανάστασης, δηλαδή στον Μοριά.
Η συγγραφέας ορθά απαριθμεί την χερσαία δυτική οδό που περνάει απο το Μεσολλόγι, τη χερσαία ανατολική οδό που περνάει απο την Αλαμάνα και τα Δερβενάκια και κυρίως τη ναυτική οδό με κορυφαία στιγμή τη ναυμαχία στο κόλπο του Γέροντα. Η προηγούμενη διαπίστωση γίνεται ιδιαιτέρως σημαντική και για ένα παραπάνω λόγο: εσχάτως ο εθνομηδενισμός και ο γραικυλισμός μας ταλαιπωρούν με ένα ακόμα παιδί τους, τη θεωρία ότι η απελευθέρωση κερδήθηκε χάρη στην επέμβαση των τριών δυνάμεων στον Ναυαρίνο και άνευ αυτής θα ήταν αδύνατη.
Χωρίς να υποβαθμίζουμε τη σημασία της επέμβασης στο Ναυαρίνο, θα ήταν βλασφημία να ξεχνάμε ότι τον αγώνα έσωσε αφ'ενός το ανένδοτο πνεύμα αντίστασης που επέβαλε στην Πελοπόννησο ο Κολοκοτρώνης και αφ'ετέρου ο έλεγχος της ναυτικής οδού όπως προαναφέραμε απο τους Έλληνες ναυμάχους. Η σημασία των ναυτικών οδών ήταν ίσως η μόνη πραγματική "προίκα" του νεο-σύστατου κράτους και τα ταραγμένα νερά του Αιγαίου ακόμα και σήμερα αποτελούν τραγικούς μάρτυρες του παραπάνω γεγονότος.
Το μέγεθος του βιβλίου είναι σχετικά σύντομο δεδομένης της έκτασης του θέματος που προσπαθεί να καλύψει. Παρα ταύτα ο περιορισμένος χώρος βοηθάει την συγγραφέα να επικεντρωθεί στα ουσιώδη: τα προεπαναστατικά δεδομένα, την εποποιία του Αγώνα και την τιτάνια προσπάθεια του Κυβερνήτη για να δημιουργηθεί ανεξάρτητο και δυνατό Εθνικό κράτος.
Στο πρώτο μέρος που αναφέρεται στη προ-επαναστική εποχή αναλύονται πειστικά οι διεθνείς συνθήκες που επέτρεψαν την έναρξη της Επανάστασης και κυρίως το πως οι διασκορπισμένες γεωγραφικές, πνευματικές, κοινωνικές, και οικονομικές δυνάμεις του Ελληνισμού επανασυνήχθησαν και γέννησαν στην Επανάσταση. Η περιγραφή είναι αξιόπιστη και γι'αυτό αποκρούει φυσικά φτηνούς μύθους όπως π.χ. την εκούσια αποκήρυξη της Επανάστασης απο τον Άγιο Γρηγόριο τον Ε' ή την κυρίαρχη κοινωνική πλευρά και το ρόλο του Διαφωτισμού.
Το κύριο μέρος του βιβλίου ασχολείται με τα πολεμικά και πολιτικά γεγονότα του Αγώνα.
Το επίκεντρο εναλλάσεται μεταξύ του Ελλαδικού και τον Ευρωπαϊκού χώρου και τονίζεται η αμοιβαία εξάρτηση της πορείας της Επανάστασης με τις εξελίξεις στην Γηραιά ήπειρο.
Αναδεικνύονται πλήρως το μεγαλείο και οι αδυναμίες της Ελληνικής ιδιοπροσωπίας και το πως αυτές δημιούργησαν μοναδικές στιγμές δόξας και τραγωδίας. Σε αυτό βοηθάει και η λογοτεχνική εμπειρία της συγγραφέως στο να περιγραφούν γλαφυρά οι κορυφαίες προσωπικοτήτες του Αγώνα και ο ρόλος τους.
Στο τελευταίο μέρος περιγράφεται η τιτάνια προσπάθεια του Κυβερνήτη να δημιουργήσει βιώσιμο και ανεξάρτητο κράτος μέσα απο τα ερείπια 8 ετών αγώνα και οι πολιτικές αντιδράσεις που προκάλεσε. Το έργο του αξιολογείται ακριβοδίκαια δεδομένων των ακραίων συνθηκών στις οποίες κλήθηκε να το εκτελέσει. Αναλύονται επίσης τα επιχειρήματα των αντιπάλων του και συσχετίζονται με τις επιδιώξεις των μεγάλων δυνάμεων. Το βιβλίο καταλήγει με την στιγμή του φόνου του κόμη Καποδίστρια που ορίζει ιστορικά την αρχή της παρασιτικής εξάρτησης του νεο-Ελληνικού κράτους απο τους προστάτες/δανειστές του.
Ελπίζω ότι δεν μεγαλοποιώ τα πράγματα αποδίδοντας στο μικρό αυτό βιβλίο αρετές μεγαλύτερες απο αυτές που αξίζει. Θεωρώ όμως ότι η μεγαλύτερη προσφορά της συγγραφέως είναι ότι με την βαθειά ιστορική της γνώση θέτει, απο τον τίτλο κιόλας του βιβλίου, την διήγηση στο σωστό πλαίσιο εστιάζοντας στην προσπάθεια δημιουργίας ανεξάρτητου κράτους που να καλύπτει ολόκληρο τον Ελληνισμό. Η ερμηνεία αυτή δεν είναι μόνο ιστορικά ορθόδοξη αλλά είναι και πολύ σύγχρονη αφού απορρίπτει τις αιρετικές ερμηνείες του παρελθόντος που αφ'ενός έδιναν το προβάδισμα στην απελευθέρωση απο τον Οθωμανικό ζυγό και το μίσος προς τον δυνάστη και αφ' ετέρου υποβάθμιζαν την "δίψα" του Ελληνισμού για πλήρη εθνική ολοκλήρωση.
Κλείνοντας αυτή τη σύντομη κριτική δεν μπορώ παρά να επανέλθω, στυλιστικά τουλάχιστον, στην αρχή της και στον Απ. Παύλο: στην Ελλάδα της μεταπολίτευσης, του "εκσυγχρονισμού" και της "πρώτης φοράς αριστερά" αποκτήσαμε πολλούς καθηγητές της ιστορίας αλλά ελαχίστους δασκάλους. Η Α. Κακούρη αν και όχι "πατεντάδα" ιστορικός (για να τιμήσω λεκτικά την Επτανησιακή της καταγωγή) επέτυχε να γράψει ένα βιβλίο για τον γενικό αναγνώστη που εκπληρώνει τους βασικούς ιστορικούς σκοπούς, αναφέρει τα γεγονότα χωρίς να τα παρερμηνεύει και διδάσκει για το μέλλον.
Κλείνοντας αυτή τη σύντομη κριτική δεν μπορώ παρά να επανέλθω, στυλιστικά τουλάχιστον, στην αρχή της και στον Απ. Παύλο: στην Ελλάδα της μεταπολίτευσης, του "εκσυγχρονισμού" και της "πρώτης φοράς αριστερά" αποκτήσαμε πολλούς καθηγητές της ιστορίας αλλά ελαχίστους δασκάλους. Η Α. Κακούρη αν και όχι "πατεντάδα" ιστορικός (για να τιμήσω λεκτικά την Επτανησιακή της καταγωγή) επέτυχε να γράψει ένα βιβλίο για τον γενικό αναγνώστη που εκπληρώνει τους βασικούς ιστορικούς σκοπούς, αναφέρει τα γεγονότα χωρίς να τα παρερμηνεύει και διδάσκει για το μέλλον.
ΥΓ Η αναλογία μου για τον Ήφαιστο μου φάνηκε αρκετά επιτυχημένη και έτσι αποφάσισα να την καλλιεργήσω περισσότερο. Διαβάζοντας το σχετικό λήμμα στη Βικιπαιδεία βλέπω ότι τον νεαρό Ήφαιστο τον έσωσαν οι θεότητες της Θάλασσας Θέτις και Ευρυνόμη που τον ανέθρεψαν για να αναπτύξει την τεχνική του κλίση. Το όραμα μου για την Ελλάδα σε μια φράση! Eat my dust, Απόλλωνα και Αφροδίτη!