Salvator, σώσον selves

Αν ισχύει το "traduttore, traditore" για τους μεταφραστές τι μπορεί να πει κανείς για τους κινηματογραφικούς σκηνοθέτες; Θυμάμαι ακόμα τον παιδικό εαυτό μου καθηλωμένο σε κάποια αίθουσα προβολής να παρακολουθεί τρομαγμένος τα εγκλήματα που συνέβαιναν στο ομιχλώδες μεσαιωνικό ρωμαιοκαθολικό μοναστήρι της βορείου Ιταλίας στην κινηματογραφική μεταφορά του "Ονόματος του Ρόδου" του U. Eco. Η αποκρουστική μορφή του μοναχού Salvatore που επικοινωνούσε με τους γύρω του με σπασμένες φράσεις διετάραξε την παιδική μου φαντασία. Χρόνια αργότερα όταν για τις ανάγκες της γενικής μου μόρφωσης διάβασα το βιβλίο διαπίστωσα, με αρκετή αγαλλίαση μπορώ να πώ, ότι η τρομακτική μορφή του δεν ήταν τίποτα άλλο παρά προιόν της φαντασίας του σκηνοθέτη!

Ο χωριάτης-μοναχός Salvatore, δεν ήταν κάποια ενσάρκωση ενός Αποκαλυπτικού τέρατος αλλά μια αγράμματη μεσαιωνική ύπαρξη που στην προσπάθεια του να εκφρασθεί με σπασμένα Λατινικά και βαρβαρικά, ψέλλιζε εν αγνοία του τις πρώτες φράσεις μιας απο τις νέες εθνικές γλώσσες που ξεπηδούσαν με ορμή απο τα βάθη του σκότους μιας χιλιετίας.

Νομίζω ότι στην σημερινή νεο-Ελληνική πραγματικότητα βιώνουμε μια αντίστοιχη κατάσταση, αλλά απο την ανάποδη. Η Ελληνική γλώσσα έτσι όπως την ξέραμε πεθαίνει και δυστυχώς η νέα μας γλώσσα γεννιέται απο τους σύγχρονους γλωσσικούς Salvatore. Τα παραδείγματα αμέτρητα αλλά θα αναφέρω δύο που με ενοχλούν ιδιαίτερα: την υιοθεσία των αγγλικών -icities στα Ελληνικά με κορυφαία την "διαφορετικότητα", λες και δεν μας έφτανε η "διαφορά", και δεύτερον την εκδίωξη της λέξης "δραστηριότητα" προς όφελος της γραφειοκρατικής "δράση".

Συγκρίνετε το πώς ακούγεται η έκφραση "το δικαίωμα στην διαφορετικότητα" με την πλέον δόκιμη "το δικαίωμα στην διαφορά". Η πρώτη δεν μπορεί να είναι παρά η υπερβολική απαίτηση ενός εκκεντρικού να κάνει το καπρίτσιο του, η δεύτερη υποδηλώνει τον αυτονόητο σεβασμό που συνοδεύει κάθε ύπαρξη. Ακόμα χειρότερα όταν ακούει κανείς ότι "τα παιδιά του γ' δημοτικού σχολείου προέβησαν στις εξής δράσεις για το περιβάλλον" το μυαλό του πηγαίνει μάλλον σε ρομποτάκια που καθαρίζουν. Λείπει η παιδική ζωντάνεια που θα ξεπήδαγε με τη λέξη "δραστηριότητες¨.

Ας μην σπεύσουν τα πνεύματα αντιλογίας να αντιτείνουν ότι η γλώσσα είναι ένας ζωντανός οργανισμός άρα η εξέλιξη είναι ο φυσιολογικός κανόνας παρά η εξαίρεση. Όταν μια γλώσσα υιοθετεί άκριτα τα σχήματα και τους κώδικες μιας άλλης, τότε η πρώτη δαρβινικά θα εκλείψει. Απλά, δεν χρειάζεται. Αν δε, συλλογιστούμε ότι η γλώσσα καθορίζει πρωταρχικά την σκέψη, τότε προκύπτει νομοτελειακά το συμπέρασμα ότι αυτό που θα εξαφανιστεί θα είναι το ιστορικό υποκείμενο που θα εκφράζεται με αυτή τη γλώσσα, οι μελλοντικοί Έλληνες. Δεν θα έχουν τίποτα σημαντικό να προσφέρουν γιατί δεν θα μπορούν να σκεφτούν τίποτα σημαντικό να προσφέρουν.

Η προηγούμενη απαισιόδοξη διαπίστωση δεν είναι άλλη μια κραυγή του τύπου "συναγερμός, χανόμαστε", απότοκος της έντονης κρίσης που βιώνουμε σήμερα. Είναι πρωτίστως προιόν μιας ψυχρής ανάγνωσης της πραγματικότητας και μια προσπάθεια αυτή να ειδωθεί στο ευρύτερο ιστορικό πλαίσιο: η ιστορία του Ελληνισμού δεν είναι μόνο μια σειρά θριάμβων, είναι και μια σειρά χαμένων ευκαιριών. Ιδιαίτερα για την Ελληνική γλώσσα που μετά το ιλιγγιώδες ύψος που έφτασε στην αρχαία εποχή έχασε δύο μεγάλες ευκαιρίες να καταστεί το όχημα που θα μας βοηθήσει να ξαναδημιουργήσουμε πολιτισμό που θα ενδιαφέρει στα επόμενα 1000 χρόνια.

Η πρώτη φορά ήταν στα χρόνια του Βυζαντίου όταν η λατρεία των Ελλήνων εκείνης της εποχής για την αρχαία γραμματεία δεν τους επέτρεψε να χειραφετηθούν αρκετά για να δημιουργήσουν αντιστοίχου επιπέδου κοσμική γραμματεία στην νεο-Ελληνική γλώσσα, ο κορυφαίος ιστορικός της εποχής S. Runciman είναι διαφωτιστικός σε αυτό το σημείο. Η δεύτερη φορά ήταν όταν το μόνο κομμάτι του Ελληνισμού που πρωτοπορούσε στην περίοδο των Νέων Χρόνων, η Βενετοκρατούμενη Κρήτη, έπεσε στα χέρια των βαρβάρων Τούρκων. Η αξία και το πνεύμα της πνευματικής δημιουργίας εκείνης της περιόδου, διαμέσου των Επτανήσων, ήταν αρκετή για να φωτίσει τον Ελληνισμό μέχρι τον ξεσηκωμό και τα πρώτα χρόνια της ανεξαρτησίας πριν δώσει τη θέση του στο νεο-κλασικιστικό ρεύμα.

Δικαιολογίες για την κατάσταση που έχει περιέλθει η γλώσσα μας δεν υπάρχουν. Δεν υπήρχαν ποτέ. Ακόμα περισσότερο δεν μας φταίει η τρέχουσα συγκυρία, διεθνής ή μη.
Η παγκοσμιοποίηση όσο έχει τα χαρακτηριστικά της απειλής, άλλο τόσο έχει και τα χαρακτηριστικά της ευκαιρίας, ιδίως όταν το "προιόν" μας είναι τόσο ισχυρό όσο μπορεί να είναι η Ελληνική γλώσσα. Δείτε π.χ. την ζήτηση για σειρές σε εθνικές γλώσσες απο τους αμερικανικούς κολοσσούς στον χώρο των ηλεκτρονικών μέσων.

Η δαιδαλώδης βιβλιοθήκη στο "Όνομα του Ρόδου" τελικά κάηκε ολοσχαιρώς. Μαζί της κατέρευσε και ο μεσαιωνικός κόσμος της με τους βιβλιοθηκαρίους και τα μίση τους. Ο καινούριος κόσμος των νέων εθνών και της τυπογραφίας έφτασε τη γνώση σε ακόμα μεγαλύτερες κορυφές αλλά έχασε για πάντα τη γοητεία του χειρογράφου. Σιγά-σιγά και αυτός υποχωρεί μπροστά στην επέλαση του κοσμοπολιτισμού και της ηλεκτρονικής εποχής με ισχυρό στοιχείο την ταχύτητα πρόσβασης στην πληροφορία σε βάρος της ποικιλίας του μέσου που αυτή διαβάζεται.

Οι επικοινωνιακοί κώδικες της νέας αυτής πραγματικότητας δεν ενθουσιάζουν κανένα. Η έμφαση στην οπτική αναπαράσταση μέσω emoticons και γραφικών μοιάζει να προαναγγέλει την υποχώρηση του δυτικού κόσμου του αλφαβήτου προς όφελος των ιδεογραμμάτων της Ανατολής. Απο κοντά ακολουθεί και το φάντασμα της ασιατικής δεσποτείας, αυτή την φορά όμως σε πλανητικό επίπεδο. Θα είναι τραγικό σε αυτό τον νέο ολοκληρωτικό κόσμο οι Έλληνες του μέλλοντος να μην μπορούν να γράψουν, να καταλάβουν και κυρίως να σκεφτούν τη λέξη "δημοκρατία" ούτε καν για να διαφυλάξουν την "διαφορετικότητα", συγγνώμη, τη διαφορά τους.

Μια βιβλιοκριτική για το βιβλίο "1821, η αρχή που δεν ολοκληρώθηκε" της Α. Κακούρη

Οφείλω να το ομολογήσω : με εκνευρίζουν οι αρχαιοελληνικοί μύθοι! Δεν το κάνω από εθνομηδενισμό : στην δεκαπενταετή παραμονή μου στο εξωτερικό βαρέθηκα τις αναφορές στην νεο-Ελληνική πραγματικότητα πασπαλισμένες με ολίγον απο Απόλλωνα, Αφροδίτη, και Παρθενώνα. Η μοίρα όμως του ανθρωπίνου γένους είναι τραγική και όπως είπε ο Απ. Παύλος "οὐ γὰρ ὃ θέλω τοῦτο πράσσω, ἀλλ᾿ ὃ μισῶ τοῦτο ποιῶ." 

Συλλογιζόμουνα λοιπόν με αφορμή την εθνική μας επέτειο  την κατάσταση του νεο-Ελληνικού κράτους. Η καλύτερη αναλογία που μου ήρθε στο μυαλό είναι η μυθολογία για τη γέννηση του θεού Ηφαίστου: θεωρητικά ισάξιος με τα άλλα μέλη του πανθέου αλλά στην πράξη αποκρουστικός, απατημένος και αδύναμος να σταθεί στα πόδια του λόγω της χωλότητας του.

Δεν νομίζω ότι υπάρχει κανείς που να διαφωνεί με τις παραπάνω διαπιστώσεις. Αντίθετα όμως με τις μυθολογικές δοξασίες η ιστορική πραγματικότητα δεν είναι ούτε χαριτωμένη και ακόμα περισσότερο δεν είναι αναπόφευκτη. Το πώς φτάσαμε σε αυτή την κατάσταση μας διηγείται με εξαιρετική ενάργεια η κορυφαία σύγχρονη Ελληνίδα λογοτέχνις Α. Κακούρη στο βιβλίο της "1821, η αρχή που δεν ολοκληρώθηκε".

Το βιβλίο είναι γραμμένο απλά, φαινομενικά απευθύνεται σε παιδιά, αλλά κατ' ουδένα τρόπο δεν μπορεί να χαρακτηριστεί απλοϊκό. Αντίθετα, η συγγραφέας επιτυγχάνει με γλώσσα προσιτή, στερημένη περιττών ακαδημαϊσμών, να περιγράψει συνοπτικά τη κατάσταση του Ελληνισμού κατά την εποχή της Παλιγγενεσίας. Ευτυχώς όμως το βιβλίο δεν εξαντλείται σε μια απλή εξιστόρηση των γεγονότων. Ο προσεκτικός αναγνώστης θα μπορέσει να εξάξει ψήγματα στρατηγικής σκέψης πάντοτε επίκαιρα για την αξιολόγηση της ιστορικής συγκυρίας. Σταχυολογώ την ανάδειξη της παγίως ανταγωνιστικής σχέσης μεταξύ Ελλάδος και Αγγλίας ως δύο εθνών της θάλασσας που κορυφώθηκε 150 χρόνια αργότερα με τα τραγικά γεγονότα του Κυπριακού. Ιδιαίτερα όμως ξεχωρίζει η ανάλυση της εξέλιξης του αγώνα ως απότοκος των επιχειρήσεων για τον έλεγχο των οδών που οδηγούσαν στην καρδιά της επανάστασης, δηλαδή στον Μοριά.

Η συγγραφέας ορθά απαριθμεί την χερσαία δυτική οδό που περνάει απο το Μεσολλόγι, τη χερσαία ανατολική οδό που περνάει απο την Αλαμάνα και τα Δερβενάκια και κυρίως τη ναυτική οδό με κορυφαία στιγμή τη ναυμαχία στο κόλπο του Γέροντα. Η προηγούμενη διαπίστωση γίνεται ιδιαιτέρως σημαντική και για ένα παραπάνω λόγο: εσχάτως ο εθνομηδενισμός και ο γραικυλισμός μας ταλαιπωρούν με ένα ακόμα παιδί τους, τη θεωρία ότι η απελευθέρωση κερδήθηκε χάρη στην επέμβαση των τριών δυνάμεων στον Ναυαρίνο και άνευ αυτής θα ήταν αδύνατη.

Χωρίς να υποβαθμίζουμε τη σημασία της επέμβασης στο Ναυαρίνο, θα ήταν βλασφημία να ξεχνάμε ότι τον αγώνα έσωσε αφ'ενός το ανένδοτο πνεύμα αντίστασης που επέβαλε στην Πελοπόννησο ο Κολοκοτρώνης και αφ'ετέρου ο έλεγχος της ναυτικής οδού όπως προαναφέραμε απο τους Έλληνες ναυμάχους. Η σημασία των ναυτικών οδών ήταν ίσως η μόνη πραγματική "προίκα" του νεο-σύστατου κράτους και τα ταραγμένα νερά του Αιγαίου ακόμα και σήμερα αποτελούν τραγικούς μάρτυρες του παραπάνω γεγονότος.

Το μέγεθος του βιβλίου είναι σχετικά σύντομο δεδομένης της έκτασης του θέματος που προσπαθεί να καλύψει. Παρα ταύτα ο περιορισμένος χώρος βοηθάει την συγγραφέα να επικεντρωθεί στα ουσιώδη: τα προεπαναστατικά δεδομένα, την εποποιία του Αγώνα και την τιτάνια προσπάθεια του Κυβερνήτη για να δημιουργηθεί ανεξάρτητο και δυνατό Εθνικό κράτος.

Στο πρώτο μέρος που αναφέρεται στη προ-επαναστική εποχή αναλύονται πειστικά οι διεθνείς συνθήκες που επέτρεψαν την έναρξη της Επανάστασης και κυρίως το πως οι διασκορπισμένες γεωγραφικές, πνευματικές, κοινωνικές, και οικονομικές δυνάμεις του Ελληνισμού επανασυνήχθησαν και γέννησαν στην Επανάσταση. Η περιγραφή είναι αξιόπιστη και γι'αυτό αποκρούει φυσικά φτηνούς μύθους όπως π.χ. την εκούσια αποκήρυξη της Επανάστασης απο τον Άγιο Γρηγόριο τον Ε' ή την κυρίαρχη κοινωνική πλευρά και το ρόλο του Διαφωτισμού.

Το κύριο μέρος του βιβλίου ασχολείται με τα πολεμικά και πολιτικά γεγονότα του Αγώνα.

Το επίκεντρο εναλλάσεται μεταξύ του Ελλαδικού και τον Ευρωπαϊκού χώρου και τονίζεται η αμοιβαία εξάρτηση της πορείας της Επανάστασης με τις εξελίξεις στην Γηραιά ήπειρο.

Αναδεικνύονται πλήρως το μεγαλείο και οι αδυναμίες της Ελληνικής ιδιοπροσωπίας και το πως αυτές δημιούργησαν μοναδικές στιγμές δόξας και τραγωδίας. Σε αυτό βοηθάει και η λογοτεχνική εμπειρία της συγγραφέως στο να περιγραφούν γλαφυρά οι κορυφαίες προσωπικοτήτες του Αγώνα και ο ρόλος τους.

Στο τελευταίο μέρος περιγράφεται η τιτάνια προσπάθεια του Κυβερνήτη να δημιουργήσει βιώσιμο και ανεξάρτητο κράτος μέσα απο τα ερείπια 8 ετών αγώνα και οι πολιτικές αντιδράσεις που προκάλεσε. Το έργο του αξιολογείται ακριβοδίκαια δεδομένων των ακραίων συνθηκών στις οποίες κλήθηκε να το εκτελέσει. Αναλύονται επίσης τα επιχειρήματα των αντιπάλων του και συσχετίζονται με τις επιδιώξεις των μεγάλων δυνάμεων. Το βιβλίο καταλήγει με την στιγμή του φόνου του κόμη Καποδίστρια που ορίζει ιστορικά την αρχή της παρασιτικής εξάρτησης του νεο-Ελληνικού κράτους απο τους προστάτες/δανειστές του.

Ελπίζω ότι δεν μεγαλοποιώ τα πράγματα αποδίδοντας στο μικρό αυτό βιβλίο αρετές μεγαλύτερες απο αυτές που αξίζει. Θεωρώ όμως ότι η μεγαλύτερη προσφορά της συγγραφέως είναι ότι με την βαθειά ιστορική της γνώση θέτει, απο τον τίτλο κιόλας του βιβλίου, την διήγηση στο σωστό πλαίσιο εστιάζοντας στην προσπάθεια δημιουργίας ανεξάρτητου κράτους που να καλύπτει ολόκληρο τον Ελληνισμό. Η ερμηνεία αυτή δεν είναι μόνο ιστορικά ορθόδοξη αλλά είναι και πολύ σύγχρονη αφού απορρίπτει τις αιρετικές ερμηνείες του παρελθόντος που αφ'ενός έδιναν το προβάδισμα στην απελευθέρωση απο τον Οθωμανικό ζυγό και το μίσος προς τον δυνάστη και αφ' ετέρου υποβάθμιζαν την "δίψα" του Ελληνισμού για πλήρη εθνική ολοκλήρωση.

Κλείνοντας αυτή τη σύντομη κριτική δεν μπορώ παρά να επανέλθω, στυλιστικά τουλάχιστον, στην αρχή της και στον Απ. Παύλο: στην Ελλάδα της μεταπολίτευσης, του "εκσυγχρονισμού" και της "πρώτης φοράς αριστερά" αποκτήσαμε πολλούς καθηγητές της ιστορίας αλλά ελαχίστους δασκάλους. Η Α. Κακούρη αν και όχι "πατεντάδα" ιστορικός (για να τιμήσω λεκτικά την Επτανησιακή της καταγωγή) επέτυχε να γράψει ένα βιβλίο για τον γενικό αναγνώστη που εκπληρώνει τους βασικούς ιστορικούς σκοπούς, αναφέρει τα γεγονότα χωρίς να τα παρερμηνεύει και διδάσκει για το μέλλον.

ΥΓ Η αναλογία μου για τον Ήφαιστο μου φάνηκε αρκετά επιτυχημένη και έτσι αποφάσισα να την καλλιεργήσω περισσότερο. Διαβάζοντας το σχετικό λήμμα στη Βικιπαιδεία βλέπω ότι τον νεαρό Ήφαιστο τον έσωσαν οι θεότητες της Θάλασσας Θέτις και Ευρυνόμη που τον ανέθρεψαν για να αναπτύξει την τεχνική του κλίση. Το όραμα μου για την Ελλάδα σε μια φράση! Eat my dust, Απόλλωνα και Αφροδίτη!