Αν ισχύει το "traduttore, traditore" για τους μεταφραστές τι μπορεί να πει κανείς για τους κινηματογραφικούς σκηνοθέτες; Θυμάμαι ακόμα τον παιδικό εαυτό μου καθηλωμένο σε κάποια αίθουσα προβολής να παρακολουθεί τρομαγμένος τα εγκλήματα που συνέβαιναν στο ομιχλώδες μεσαιωνικό ρωμαιοκαθολικό μοναστήρι της βορείου Ιταλίας στην κινηματογραφική μεταφορά του "Ονόματος του Ρόδου" του U. Eco. Η αποκρουστική μορφή του μοναχού Salvatore που επικοινωνούσε με τους γύρω του με σπασμένες φράσεις διετάραξε την παιδική μου φαντασία. Χρόνια αργότερα όταν για τις ανάγκες της γενικής μου μόρφωσης διάβασα το βιβλίο διαπίστωσα, με αρκετή αγαλλίαση μπορώ να πώ, ότι η τρομακτική μορφή του δεν ήταν τίποτα άλλο παρά προιόν της φαντασίας του σκηνοθέτη!
Ο χωριάτης-μοναχός Salvatore, δεν ήταν κάποια ενσάρκωση ενός Αποκαλυπτικού τέρατος αλλά μια αγράμματη μεσαιωνική ύπαρξη που στην προσπάθεια του να εκφρασθεί με σπασμένα Λατινικά και βαρβαρικά, ψέλλιζε εν αγνοία του τις πρώτες φράσεις μιας απο τις νέες εθνικές γλώσσες που ξεπηδούσαν με ορμή απο τα βάθη του σκότους μιας χιλιετίας.
Νομίζω ότι στην σημερινή νεο-Ελληνική πραγματικότητα βιώνουμε μια αντίστοιχη κατάσταση, αλλά απο την ανάποδη. Η Ελληνική γλώσσα έτσι όπως την ξέραμε πεθαίνει και δυστυχώς η νέα μας γλώσσα γεννιέται απο τους σύγχρονους γλωσσικούς Salvatore. Τα παραδείγματα αμέτρητα αλλά θα αναφέρω δύο που με ενοχλούν ιδιαίτερα: την υιοθεσία των αγγλικών -icities στα Ελληνικά με κορυφαία την "διαφορετικότητα", λες και δεν μας έφτανε η "διαφορά", και δεύτερον την εκδίωξη της λέξης "δραστηριότητα" προς όφελος της γραφειοκρατικής "δράση".
Συγκρίνετε το πώς ακούγεται η έκφραση "το δικαίωμα στην διαφορετικότητα" με την πλέον δόκιμη "το δικαίωμα στην διαφορά". Η πρώτη δεν μπορεί να είναι παρά η υπερβολική απαίτηση ενός εκκεντρικού να κάνει το καπρίτσιο του, η δεύτερη υποδηλώνει τον αυτονόητο σεβασμό που συνοδεύει κάθε ύπαρξη. Ακόμα χειρότερα όταν ακούει κανείς ότι "τα παιδιά του γ' δημοτικού σχολείου προέβησαν στις εξής δράσεις για το περιβάλλον" το μυαλό του πηγαίνει μάλλον σε ρομποτάκια που καθαρίζουν. Λείπει η παιδική ζωντάνεια που θα ξεπήδαγε με τη λέξη "δραστηριότητες¨.
Ας μην σπεύσουν τα πνεύματα αντιλογίας να αντιτείνουν ότι η γλώσσα είναι ένας ζωντανός οργανισμός άρα η εξέλιξη είναι ο φυσιολογικός κανόνας παρά η εξαίρεση. Όταν μια γλώσσα υιοθετεί άκριτα τα σχήματα και τους κώδικες μιας άλλης, τότε η πρώτη δαρβινικά θα εκλείψει. Απλά, δεν χρειάζεται. Αν δε, συλλογιστούμε ότι η γλώσσα καθορίζει πρωταρχικά την σκέψη, τότε προκύπτει νομοτελειακά το συμπέρασμα ότι αυτό που θα εξαφανιστεί θα είναι το ιστορικό υποκείμενο που θα εκφράζεται με αυτή τη γλώσσα, οι μελλοντικοί Έλληνες. Δεν θα έχουν τίποτα σημαντικό να προσφέρουν γιατί δεν θα μπορούν να σκεφτούν τίποτα σημαντικό να προσφέρουν.
Η προηγούμενη απαισιόδοξη διαπίστωση δεν είναι άλλη μια κραυγή του τύπου "συναγερμός, χανόμαστε", απότοκος της έντονης κρίσης που βιώνουμε σήμερα. Είναι πρωτίστως προιόν μιας ψυχρής ανάγνωσης της πραγματικότητας και μια προσπάθεια αυτή να ειδωθεί στο ευρύτερο ιστορικό πλαίσιο: η ιστορία του Ελληνισμού δεν είναι μόνο μια σειρά θριάμβων, είναι και μια σειρά χαμένων ευκαιριών. Ιδιαίτερα για την Ελληνική γλώσσα που μετά το ιλιγγιώδες ύψος που έφτασε στην αρχαία εποχή έχασε δύο μεγάλες ευκαιρίες να καταστεί το όχημα που θα μας βοηθήσει να ξαναδημιουργήσουμε πολιτισμό που θα ενδιαφέρει στα επόμενα 1000 χρόνια.
Η πρώτη φορά ήταν στα χρόνια του Βυζαντίου όταν η λατρεία των Ελλήνων εκείνης της εποχής για την αρχαία γραμματεία δεν τους επέτρεψε να χειραφετηθούν αρκετά για να δημιουργήσουν αντιστοίχου επιπέδου κοσμική γραμματεία στην νεο-Ελληνική γλώσσα, ο κορυφαίος ιστορικός της εποχής S. Runciman είναι διαφωτιστικός σε αυτό το σημείο. Η δεύτερη φορά ήταν όταν το μόνο κομμάτι του Ελληνισμού που πρωτοπορούσε στην περίοδο των Νέων Χρόνων, η Βενετοκρατούμενη Κρήτη, έπεσε στα χέρια των βαρβάρων Τούρκων. Η αξία και το πνεύμα της πνευματικής δημιουργίας εκείνης της περιόδου, διαμέσου των Επτανήσων, ήταν αρκετή για να φωτίσει τον Ελληνισμό μέχρι τον ξεσηκωμό και τα πρώτα χρόνια της ανεξαρτησίας πριν δώσει τη θέση του στο νεο-κλασικιστικό ρεύμα.
Δικαιολογίες για την κατάσταση που έχει περιέλθει η γλώσσα μας δεν υπάρχουν. Δεν υπήρχαν ποτέ. Ακόμα περισσότερο δεν μας φταίει η τρέχουσα συγκυρία, διεθνής ή μη.
Η παγκοσμιοποίηση όσο έχει τα χαρακτηριστικά της απειλής, άλλο τόσο έχει και τα χαρακτηριστικά της ευκαιρίας, ιδίως όταν το "προιόν" μας είναι τόσο ισχυρό όσο μπορεί να είναι η Ελληνική γλώσσα. Δείτε π.χ. την ζήτηση για σειρές σε εθνικές γλώσσες απο τους αμερικανικούς κολοσσούς στον χώρο των ηλεκτρονικών μέσων.
Η δαιδαλώδης βιβλιοθήκη στο "Όνομα του Ρόδου" τελικά κάηκε ολοσχαιρώς. Μαζί της κατέρευσε και ο μεσαιωνικός κόσμος της με τους βιβλιοθηκαρίους και τα μίση τους. Ο καινούριος κόσμος των νέων εθνών και της τυπογραφίας έφτασε τη γνώση σε ακόμα μεγαλύτερες κορυφές αλλά έχασε για πάντα τη γοητεία του χειρογράφου. Σιγά-σιγά και αυτός υποχωρεί μπροστά στην επέλαση του κοσμοπολιτισμού και της ηλεκτρονικής εποχής με ισχυρό στοιχείο την ταχύτητα πρόσβασης στην πληροφορία σε βάρος της ποικιλίας του μέσου που αυτή διαβάζεται.
Οι επικοινωνιακοί κώδικες της νέας αυτής πραγματικότητας δεν ενθουσιάζουν κανένα. Η έμφαση στην οπτική αναπαράσταση μέσω emoticons και γραφικών μοιάζει να προαναγγέλει την υποχώρηση του δυτικού κόσμου του αλφαβήτου προς όφελος των ιδεογραμμάτων της Ανατολής. Απο κοντά ακολουθεί και το φάντασμα της ασιατικής δεσποτείας, αυτή την φορά όμως σε πλανητικό επίπεδο. Θα είναι τραγικό σε αυτό τον νέο ολοκληρωτικό κόσμο οι Έλληνες του μέλλοντος να μην μπορούν να γράψουν, να καταλάβουν και κυρίως να σκεφτούν τη λέξη "δημοκρατία" ούτε καν για να διαφυλάξουν την "διαφορετικότητα", συγγνώμη, τη διαφορά τους.
No comments:
Post a Comment